Γενικές Πληροφορίες για την αυτοφροντίδα Γενικές Πληροφορίες για την αυτοφροντίδα

Η αυτοφροντίδα επικεντρώνεται στην ελαχιστοποίηση των επιπτώσεων της χρόνιας νόσου στην υγεία των ασθενών και ενισχύει τους ίδιους στην αντιμετώπιση των σωματικών, ψυχοσυναισθηματικών και κοινωνικών επιπτώσεων της ασθένειας στην ποιότητα ζωής τους. 

Η θεωρία της αυτοφροντίδας δέχεται τον ορισμό του ΠΟΥ για την υγεία και τον εμπλουτίζει αναφέροντας ότι είναι η κατάσταση ευεξίας, η οποία σχετίζεται με την αντίληψη του ατόμου για την κατάστασή/ύπαρξή του, με τα αισθήματα ευχαρίστησης, ευτυχίας, απόλαυσης και προσδιορίζεται ως έννοια υποκειμενική (Σαρρής 2001, Fawcett 2005).

Το περιβάλλον (environment) είναι οτιδήποτε περιβάλλει το άτομο και το οποίο μπορεί να επηρεάσει την ικανότητά του για τη διεκπεραίωση δραστηριοτήτων αυτοφροντίδας. Διακρίνεται σε α) φυσικό, χημικό και βιολογικό το οποίο περιλαμβάνει παράγοντες όπως η ατμόσφαιρα, η μόλυνση του περιβάλλοντος, τα κατοικίδια, τις καιρικές συνθήκες, τα μικρόβια, και σε β) κοινωνικοοικονομικό και κοινωνικοπολιτισμικό, τα οποία περιλαμβάνουν παράγοντες από την οικογένεια και την κοινότητα όπως το φύλο και η ηλικία, οι ρόλοι, η κουλτούρα, η διαθεσιμότητα υπηρεσιών υγείας, οι πόροι της οικογένειας (Σαρρής 2001[i], Fawcett 2005[ii], Banfield 2011[iii]).

Η νοσηλευτική (nursing, nursing agency) αναφέρεται στις ενέργειες ειδικά εκπαιδευμένων ατόμων ικανών να βοηθήσουν το άτομο ή άλλα άτομα να αντιμετωπίσουν πραγματικό ή πιθανό έλλειμμα αυτοφροντίδας καθώς και να βοηθήσουν να διατηρήσουν ή να αλλάξουν τον εαυτό τους ή το περιβάλλον τους (Fawcett 2005).

Βασικές προτάσεις/υποθέσεις της Orem για τη θεωρία της αυτοφροντίδας είναι :

  1. Η αυτοφροντίδα είναι μια εκλογικευμένη ανθρώπινη ρυθμιστική λειτουργία η οποία εκτελείται σκόπιμα με κάποιο βαθμό ολοκλήρωσης και αποτελεσματικότητας.
  2. Η αυτοφροντίδα είναι μια σκόπιμη και κατευθυνόμενη δράση η οποία επηρεάζεται από τη γνώση του ατόμου για το πώς η ανθρώπινη λειτουργία και ανάπτυξη μπορούν και πρέπει να διατηρηθούν σε ένα εύρος το οποίο είναι συμβατό με την ανθρώπινη ζωή και προσωπική υγεία και ευεξία κάτω από τις δεδομένες συνθήκες και περιστάσεις. 
  3. Η αυτοφροντίδα περιλαμβάνει τη χρήση των απαραίτητων υλικών πόρων και ενέργειας με σκοπό να διασφαλιστούν οι πόροι και τα εφόδια που χρειάζονται για να λάβουν χώρα οι εσωτερικές λειτουργίες και η ανάπτυξη, για την εγκαθίδρυση και διατήρηση μιας ουσιαστικής και ασφαλούς σχέσης με το περιβάλλον.
  4. Η αυτοφροντίδα προσανατολίζεται σε εξωτερικές παρατηρήσιμες καταστάσεις οι οποίες είναι αποτέλεσμα των επιλογών και των ενεργειών των ατόμων πάνω στον εαυτό τους ή το περιβάλλον τους.
  5. Η αυτοφροντίδα η οποία προσανατολίζεται σε εσωτερικά αυτοελεγχόμενες ενέργειες, δεν είναι αισθητή και μπορεί να διδαχθεί από άλλα άτομα με την αναζήτηση των κατάλληλων πληροφοριών. Το άτομο που εκτελεί τις ενέργειες μπορεί να γνωρίζει ή να μην γνωρίζει τους λόγους εκτέλεσής τους  και τις συνέπειές τους.
  6. Η αυτοφροντίδα η οποία διενεργείται στο χρόνο, μπορεί να γίνει κατανοητή ως ένα σύνολο ενεργειών αυτοφροντίδας, οπότε υπάρχει επίγνωση των διαφορετικών ενεργειών και φροντίδων που διεξάγονται καθώς και των μεταξύ τους σχέσεων.

 

Οι επαγγελματίες υγείας και οι φροντιστές εργάζονται σε συνεργασία με τους ασθενείς και τις οικογένειές τους. Στο πλαίσιο του μοντέλου η προσπάθεια επικεντρώνεται στον  ασθενή και δημιουργούνται δυναμικές σχέσεις με τη διεπαγγελματική ομάδα και που δεν περιορίζεται σε μια απλή μεμονωμένη ευκαιριακή επίσκεψη. Είναι απαραίτητη η διαμόρφωση πρωτοκόλλων επίσκεψης στο σπίτι για την παροχή εργαλείων και καθοδήγησης ώστε οι ίδιοι ασθενείς να μπορούν να παρακολουθούν την πρόοδό τους,  να ζητούν βοήθεια και να εκτελούν τις οδηγίες των επαγγελματιών υγείας και φροντιστών. 

Η ανάγκη για νοσηλεία ενός ασθενή προκύπτει όταν τα άτομα (ή συγγενείς τους και φιλικά πρόσωπα) παρουσιάζονται ως μη ικανοί να διατηρήσουν τη λεγόμενη «ισορροπία» μεταξύ της ικανότητας για αυτό-φροντίδα και των εξελισσόμενων  ή μεταβαλλόμενων απαιτήσεων για τη διατήρηση αυτής της ικανότητας. Όταν οι απαιτήσεις για αυτό-φροντίδα είναι περισσότερες από τις ικανότητες για αυτό-φροντίδα, τότε απαιτείται η υποστήριξη του ασθενή στο σπίτι.

Οι ασθενείς πρέπει να «κινητοποιούνται», δηλαδή να ενεργοποιούνται  ώστε να κατανοούν  τον  κεντρικό τους ρόλο στη διαχείριση της ασθένειάς τους και  να έχουν  τη θετική στάση που απαιτείται ώστε  να παίξουν αυτόν τον ρόλο. Η προοπτική της «αλληλεπίδρασης» είναι σημαντική, διότι οι αλληλεπιδράσεις μπορεί να περιλαμβάνουν μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, ομαδικές συνεδρίες, τηλεφωνικές κλήσεις ή ακόμη και σε απευθείας σύνδεση διαβουλεύσεων.

Η αυτοφροντίδα αναφέρεται στην υποστήριξη της αυτοδιαχείρισης στην αντιμετώπιση μιας νόσου αλλά επίσης και στην ανάπτυξη προσωπικών δεξιοτήτων για την υγεία και την ευημερία. Ο χώρος της δράσης με αυτήν τη διευρυμένη έννοια της αυτοδιαχείρισης περιλαμβάνει στρατηγικές στην κοινότητα όπως επίσης και στο σύστημα υγείας. Η ανάγκη για νοσηλεία ενός ασθενή προκύπτει όταν ο ασθενής ή οι συγγενείς του ή τα  φιλικά του πρόσωπα, παρουσιάζονται ως μη ικανοί να διατηρήσουν την λεγόμενη «ισορροπία» μεταξύ της ικανότητας για αυτό-φροντίδα και των εξελισσόμενων - μεταβαλλόμενων απαιτήσεων για τη διατήρηση αυτής της ικανότητας. Όταν οι απαιτήσεις για αυτοφροντίδα είναι περισσότερες από τις ικανότητες για αυτοφροντίδα, η νοσηλεία επιβάλλεται. Προς το σκοπό αυτό οι νοσηλευτικές παρεμβάσεις πραγματοποιούνται με στόχο να αποκατασταθεί η ισορροπία μεταξύ ικανοτήτων και απαιτήσεων που δημιουργούνται.

 

Σχήμα 2‑5 Η ισορροπία μεταξύ της δυνατότητας για αυτοφροντίδα και της ανάγκης για υποστήριξη

Πηγή : (P. Aggleton, H. Chalmers, 1986, 2000)

 

Αποτελεί βασικό συστατικό στοιχείο του Μοντέλου Χρόνιας Φροντίδας, με επιτυχείς προσεγγίσεις που ενσωματώνουν συμπεριφορές και τεχνικές αλλαγές, η ρύθμιση στόχων,  η επίλυση προβλημάτων και η συνεργασία για το σχεδιασμό της φροντίδας. Δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στις αλλαγές της συμπεριφοράς ώστε να προετοιμαστεί ο  ασθενής με γνώση και δεξιότητες για να διαχειριστεί  την κατάστασή του. 

Η διατήρηση της απασχόλησης, της εκπαίδευσης ή του ρόλου στο σπίτι γίνεται σε συνεργασία με τους επαγγελματίες της φροντίδας υγείας, επιτρέποντας παράλληλα την αντιμετώπιση της μακροχρόνιας συναισθηματικής και διανοητικής έκθεσης και πίεσης που δημιουργείται συσσωρευτικά με τη χρόνια νόσο (Goldberg, et al., 2004)[iv]. Αναπόφευκτα, οι ασθενείς με χρόνια νόσο γίνονται προσωπικά υπεύθυνοι  για τη  δική τους καθημερινή φροντίδα και συχνά βρίσκονται σε καλύτερη θέση από τους επαγγελματίες υγείας ώστε να αξιολογήσουν τη σοβαρότητα των συμπτωμάτων τους, την αποτελεσματικότητα της θεραπείας και τις αναγκαίες προσαρμογές της συμπεριφοράς  τους για να μειώσουν τους παράγοντες κινδύνου.

Οι κατ' οίκον υπηρεσίες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης της υγείας, αποτελούν την καλύτερη επιλογή παροχής αποτελεσματικότερης και καταλληλότερης φροντίδας της υγείας των ασθενών ως συνέχεια της φροντίδας μετά και πριν τη Νοσοκομειακή Περίθαλψη. Η φροντίδα αυτή στο χώρο κατοικίας των ατόμων που έχουν τη μακροχρόνια ασθένεια επιτυγχάνει την προαγωγή ή την διατήρηση της υγείας τους, την αποκατάσταση ή βελτίωση της ποιότητας ζωής και της ανεξαρτησίας του εκάστοτε ασθενή. Επίσης συμβάλλει στην αποσυμφόρηση των νοσοκομειακών κλινών και τη μείωση του κόστους νοσηλείας (Θ. Αδαμακίδου, Α. Καλοκαιρινού 2004)[v].

Στη σύγχρονη Κοινωνία των Πολιτών, η αντιμετώπιση των ανισοτήτων και η βελτίωση της πρόσβασης σε κοινωνικές υπηρεσίες αποτελούν πρωταρχικό στόχο. Η Κατ' Οίκον Φροντίδα θεωρείται πλέον δικαίωμα του πολίτη, αφού έτσι μόνον εξασφαλίζει την παραμονή του στην κοινότητα, ενώ αντιμετωπίζει προβλήματα αυτό-εξυπηρέτησης. Ακόμα, η Κατ' Οίκον Φροντίδα αποσκοπεί στη μεγιστοποίηση της ανεξαρτησίας του ατόμου, ώστε να αποφευχθεί η κοινωνική αναπηρία και ο εγκλεισμός, με απώτερο στόχο τη ψυχική υγεία των ατόμων αυτών.

 



[i] Σαρρής Μάρκος Κοινωνιολογία της Υγείας και Ποιότητα Ζωής Εκδόσεις Παπαζήση 2001

[ii] Fawcett, J. (2005). Contemporary Nursing Knowledge: Analysis and Evaluation of Nursing Models and Theories (2nd ed.).  Philadelphia, PA: F. A. Davis Company

[iii] Banfield BE.Environment: a perspective of the self-care deficit nursing theory.Nurs Sci Q. 2011 Apr;24(2):96-100.

[iv]. Goldberg, H., Lessler, D., Mertens, K., Eytan, T., & Cheadle, A. (2004). Self-management support in a web-based medical record: a pilot randomized controlled trial. Joint Commission Journal on Quality and Safety, 30, 629-635

[v]. Αδαμακίδου Θ. Καλοκαιρινού-Αναγνωστοπούλου Αθ. Το οργανωτικό πλαίσιο της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας στην Ελλάδα ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ 2008, 47(3):320–333